📘 Std. 8 – Maharashtra State Board
Lesson 10 – आत्मनेपदम् (तृतीयः घटकः)
(Atmanepada Verbs – Third Section)
🟣 1. What is आत्मनेपदम्?
In Sanskrit, verbs are of two types:
1️⃣ परस्मैपदी – action for others
2️⃣ आत्मनेपदी – action for oneself
👉 In this lesson, we study आत्मनेपदी verbs.
Example:
- लभते – gets
- जायते – is born
- वर्तते – exists
🟣 2. Important Shlokas (Simple Meaning)
The shlokas in this lesson teach:
- Some people live only for themselves.
- Good people live for others.
- A person becomes great by good behaviour.
- God does not stay in temple only, but in good thoughts.
🟣 3. Grammar Section
🔹 (A) नकारस्य णकारः कदा भवति?
Sometimes “न” changes to “ण”.
Rule (Simple):
If the word has
र, ऋ, ष
before न, then न → ण
Example:
| Word | Change |
|---|---|
| राम + एन | रामेण |
| कृष्ण + एन | कृष्णेण |
| सूर्य + एन | सूर्येण |
🔹 (B) तृतीया विभक्ति (Instrumental Case)
Meaning:
Used for — “by / with”
Example:
| Word | Singular (with/by) | Plural |
|---|---|---|
| देव | देवेन | देवानाम् |
| नेत्र | नेत्रेण | नेत्राणाम् |
| हस्त | हस्तेन | हस्तानाम् |
| सूर्य | सूर्येण | सूर्याणाम् |
🟣 4. Question–Answers (Detailed)
🟢 श्लोक – 1
❓ 1) श्लोके क्रियापदे किम्?
उत्तर: वर्तते।
Translation: The verb in the shloka is “exists”.
❓ 2) अव्ययानि शब्दानि लिखत।
उत्तर: एव, च।
Translation: Indeclinable words are “eva” and “cha”.
❓ 3) विपरीतार्थकं लिखत।
व्ययः × वृद्धिः
🟢 श्लोक – 2
❓ 1) श्लोके क्रियापदे किम्?
उत्तर: जायते।
( The verb is “is born”. )
❓ 2) विशेषण–विशेष्य सम्बन्धः लिखत।
- शुभकर्म → शुभम् कर्म
- उत्तमः जनः → उत्तम जनः
🟢 श्लोक – 3
❓ 1) श्लोके क्रियापदे के?
उत्तर: रोचते, परिवर्तते।
( Verbs are “pleases” and “changes”. )
❓ 2) अपरे कस्यवशाः न प्रभवन्ति?
उत्तर: अपरे कालस्य वशाः न प्रभवन्ति।
( Others are not under control of time. )
🟢 श्लोक – 4
❓ 1) ‘अ’ उपसर्गयुक्त शब्द लिखत।
उत्तर: अदत्तम्।
❓ 2) कस्य गुणः वर्तते?
उत्तर: सज्जनस्य गुणः वर्तते।
🟢 श्लोक – 5
❓ 1) देवः कुत्र वर्तते?
उत्तर: देवः भावे वर्तते।
( God lives in feelings. )
❓ 2) देवः काष्ठे पाषाणे वा वर्तते?
उत्तर: न।
( No. )
🟣 5. अभ्यास – Answers
🟢 1. यथायोग्यं कुरुत
Match the pairs:
| अ | द |
| साधुः | दाता |
| सत्संगः | यशः |
| दानशीलः | पण्डितः |
🟢 2. कस्मिन् कः गुणः वर्तते?
अ — शौर्य, पराक्रम, उदारता
ब — दानशील, पण्डित, शोभित
🟢 3. समानार्थक शब्द लिखत
दाता = उदारः
शूरः = वीरः
🟣 6. Write तृतीया विभक्ति (Instrumental)
| Word | Singular | Plural |
|---|---|---|
| वराह | वराहेण | वराहैः |
| गृह | गृहेण | गृहैः |
| स्तोत्र | स्तोत्रेण | स्तोत्रैः |
| राक्षस | राक्षसेण | राक्षसैः |
| तारा | तारया | ताराभिः |
| सूत्र | सूत्रेण | सूत्रैः |
🟣 7. अस्ति (✓) वा नास्ति (✗)
Example:
मम समीपे लेखनी अस्ति ✓
वर्गे चित्रफलकम् अस्ति ✓
गृहे दूरदर्शनम् अस्ति ✓
🟣 8. Moral of the Lesson
🌼 Good actions make a person great.
🌼 God lives in good thoughts.
🌼 Live for others.
🌼 Develop good qualities.