महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक समाधान
इयत्ता आठवी – मराठी
पाठ १२ : शब्दकोश (स्थूलवाचन)
स्वाध्याय
प्र. १. नम्रता, अंबर, आलोक, वरद, वनिता, समीर, शर्वरी, शेखर, समिरा, मानसी, माधवी हे शब्द ‘अकारविल्हे’ प्रमाणे लावा.
उत्तर : मराठीत शब्दांची मांडणी अक्षरक्रमानुसार केली जाते. यालाच ‘अकारविल्हे’ मांडणी म्हणतात.
अकारविल्हे मांडणीचे दोन प्रकार आहेत –
- बाराखडीनुसार :
अ पासून सुरू होणारे शब्द प्रथम येतात. त्यानंतर क, ख, ग … अशी व्यंजनांच्या क्रमाने ज्ञ पर्यंत शब्द मांडले जातात. - क्रमांकानुसार :
१, २, ३, ४, ५ … अशा क्रमाने मांडणी केली जाते.
प्रश्नातील शब्द बाराखडीनुसार लावल्यास उत्तर पुढीलप्रमाणे येते –
अंबर, आलोक, नम्रता, माधवी, मानसी, वनिता, वरद, शर्वरी, शेखर, समिरा, समीर
प्र. २. तुम्हांला पाठातील एखाद्या शब्दाचा अर्थ शोधायचा असेल तर यापुढे तुम्ही तो कसा शोधाल? सोदाहरण सांगा.
उत्तर : पाठातील शब्दांचा अचूक अर्थ समजला तर पाठ अधिक चांगल्या प्रकारे समजतो आणि परीक्षेत योग्य उत्तरे लिहिता येतात.
जर मला एखाद्या शब्दाचा अर्थ शोधायचा असेल तर मी तो शब्दकोशात शोधेन.
शब्दकोशात शब्द अक्षरक्रमानुसार मांडलेले असतात. त्यामुळे –
- त्या शब्दाचे पहिले अक्षर पाहीन.
- त्या अक्षराखालील शब्दांच्या यादीत तो शब्द शोधेन.
- त्याचा अर्थ, समानार्थी शब्द आणि योग्य उच्चार पाहीन.
उदा. ‘समीर’ या शब्दाचा अर्थ शोधायचा असल्यास, ‘स’ या अक्षराखाली तो शब्द शोधून त्याचा अर्थ पाहीन.
प्र. ३. शब्दकोशाचा तुम्हांला कळलेला उपयोग तुमच्या शब्दांत सांगा.
उत्तर : शब्दकोश हा शब्दांचा अचूक अर्थ समजून घेण्यासाठी फार उपयुक्त आहे.
- एखाद्या शब्दाचे अनेक अर्थ असू शकतात. योग्य अर्थ समजण्यासाठी शब्दकोश मदत करतो.
- शब्द अक्षरक्रमानुसार मांडलेले असल्यामुळे ते सहज शोधता येतात.
- शब्दकोशात समानार्थी शब्द, उच्चार आणि अर्थ दिलेले असतात.
- त्यामुळे भाषेचे ज्ञान वाढते आणि शब्दसंपत्ती समृद्ध होते.
प्र. ४. शब्दकोशासंबंधी खालील मुद्द्यांना धरून परिच्छेद तयार करा.
(अ) शब्दकोशाचा उपयोग
उत्तर : शब्दकोशात नवीन शब्दांचे अर्थ पाहता येतात. त्यामध्ये प्रमाण उच्चार दिलेले असतात, त्यामुळे योग्य उच्चार कळतो.
एकाच शब्दाचे अनेक अर्थ असू शकतात. संदर्भानुसार योग्य अर्थ कोणता हे शब्दकोशामुळे समजते.
काही शब्दांचे अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी चित्रेही दिलेली असतात. त्यामुळे शब्दाचा अर्थ अधिक चांगल्या प्रकारे समजतो.
अशा प्रकारे शब्दकोश आपल्याला समर्पक आणि अचूक अर्थ समजून देतो.
(आ) शब्दकोश पाहण्याची उद्दिष्टे
उत्तर : भाषिक समृद्धीसाठी प्रत्येक शब्दाचा योग्य अर्थ समजणे आवश्यक असते. त्यासाठी शब्दकोश पाहणे गरजेचे आहे.
- शब्दाचा अचूक अर्थ कळणे
- अर्थातील सूक्ष्म छटा समजणे
- शब्दकोश कसा वापरायचा हे शिकणे
- शब्दकोशाचे महत्त्व जाणून घेणे
ही शब्दकोश पाहण्याची प्रमुख उद्दिष्टे आहेत.